Czego się dowiesz z tego filmu

• ⚖️ Co oznacza prawo do sądu — kto może z niego korzystać i dlaczego przysługuje każdemu, niezależnie od wieku, sytuacji czy obywatelstwa.
• 🏛️ Jakie gwarancje daje Konstytucja — jawność postępowania, bezstronność, niezależność sądu i rozsądny czas rozpoznania sprawy.
• 🧑‍⚖️ Na czym polega niezawisłość sędziów — brak wpływu polityków, emocji społecznych i stron postępowania.
• 📜 Jakie masz prawa w procesie — prawo do obrony, pełnomocnika, dwuinstancyjności oraz pomocy prawnej.
• 🌍 Dlaczego prawo do sądu to prawo człowieka — potwierdzane również w prawie międzynarodowym, m.in. przez Europejską Konwencję Praw Człowieka.
• ⏳ Co jeśli sprawa trwa zbyt długo — możliwość złożenia skargi na przewlekłość postępowania.
• 🚫 Kiedy droga sądowa nie przysługuje — wyjątki i sytuacje, w których decyzję podejmuje inny organ.
• 💸 Dlaczego proces sądowy bywa trudny — koszty, czas, stres i konieczność przygotowania do rozpraw.
• 🤝 Kiedy warto szukać alternatywy — negocjacje, mediacje i próby dogadania się przed wejściem na drogę sądową.

Nagranie wideo

Autor nagrania: dr hab. Krzysztof Koźmiński, prof. UW

Profesor Uniwersytetu Warszawskiego, doktor habilitowany nauk prawnych, radca prawny, Kierownik Zakładu Ekonomicznej Analizy Prawa, a także Kierownik Centrum Oceny Skutków Regulacji oraz Kierownik Podyplomowego Studium Zagadnień Legislacyjnych na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Odbywał staże naukowe na Uniwersytecie Edynburskim, Uniwersytecie w Zagrzebiu oraz Uniwersytecie w Melbourne.

Ekspert instytucji publicznych (m.in. członek Rady Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej dwóch kadencji-reprezentant Ministra Finansów, członek Rady COVID-19 przy Prezesie Rady Ministrów, stały ekspert Komisji Nadzwyczajnej Sejmu do rozpatrzenia projektu ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ekspert Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Unii Europejskiej, ekspert Polskiej Komisji Akredytacyjnej, uczestnik prac komisji kodyfikacyjnej, członek Komisji Dyscyplinarnej przy Radzie Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego) oraz organizacji pozarządowych (m.in. Wiceprzewodniczący Komisji Etyki Bankowej Związku Banków Polskich, członek Rady Programowej Warszawskiego Instytutu Bankowości), pełnił też obowiązki członka rad nadzorczych spółek oraz sporządzał opinie prawne i projekty aktów normatywnych na zlecenie polskich i zagranicznych organów władzy publicznej.

Transkrypcja

Wg. art. 45 aktualnie obowiązującej Konstytucji każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Wyłączenie jawności rozprawy może nastąpić ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny oraz ze względu na ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny.

Wyrok ogłaszany jest publicznie. Cytowany wyżej przepis gwarantuje nam, o czym świadczy użycie słowa każdy, a zatem człowiek, obywatel, jak i cudzoziemiec, przedsiębiorca, jednostki organizacyjne, stowarzyszenia, fundacje, spółdzielnie, wspólnoty mieszkaniowe, prawo do sądu. Mówiąc w skrócie, każda osoba, bez względu na status społeczny, prawny, majątek czy poglądy, ma prawo do sprawiedliwego, bezstronnego rozpatrzenia swojej sprawy przez niezależny sąd.

Brzmi prosto, ale w praktyce to bardzo szeroka zasada, która obejmuje wiele konkretnych szczegółowych gwarancji. W praktyce prawo do sądu zawiera w sobie m.in. możliwość dochodzenia swoich praw i obrony interesów przed sądem, zarówno możliwość inicjowania różnych postępowań, jak i obronę w nim w roli pozwanego lub poscharżonego, dostęp do różnych sądów, w tym sądów administracyjnych, przed którymi będziemy kwestionować decyzje administracyjne czy podatkowe, dostęp do niezależnego i bezstronnego organu, który rozstrzygnie sprawę w sposób zgodny z prawem. Liczne gwarancje proceduralne, takie jak jawność, dwuinstancyjność, prawo do obrony czy pomocy prawnej.

Prawo do sądu nie jest tylko efektem rozwiązań konstytucyjnych, ale również standardem międzynarodowym, prawem człowieka. Potwierdzają je również akty prawa międzynarodowego, na przykład Europejska Konwencja Praw Człowieka. A zatem, gdyby na terenie Polski zostało ono bezprawnie ograniczone lub ktoś z nas w ogóle byłby go pozbawiony, otwierałoby to drogę do interwencji przed międzynarodowymi trybunałami.

Każdy powinien mieć rzeczywistą możliwość złożenia sprawy do sądu, bez barier prawnych, fizycznych czy finansowych. Dlatego w systemie prawnym istnieją na przykład sądy rejonowe, dostępne lokalnie, one są najbliższe terytorialnie obywateli czy przedsiębiorców. Możliwość zwolnienia z kosztów sądowych w przypadku trudnej sytuacji materialnej, coraz częściej praktykowane metody komunikacji na odległość, czyli zdalne, pozwalające załatwiać sprawy elektronicznie.

Elementem prawa do sądu jest bezstronność, niezawisłość sędziowska i niezależność sądu. Sąd musi działać niezależnie od innych władz, czyli neutralnie od obecnie rządzących, polityków, emocji społecznej, oczekiwań, opinii publicznej czy narracji medialnej i nie może faworyzować żadnej strony. Sędzia nie może być powiązany z żadnym uczestnikiem postępowania.

Każdy ma prawo, by jego sprawa była rozpatrzona w rozsądnym czasie. Przewlekłość postępowania może naruszać prawo do sądu i uprawniać do złożenia skargi na opieszałość sądu. Niestety z doświadczenia wiem, że ta zasada, czyli szybkość postępowania jest bardzo często naruszana w Polsce.

Sprawy potrafią trwać wiele, nawet kilkanaście czy kilkadziesiąt lat, zanim wydane zostanie prawomocne, czyli takie, od którego już nie można się odwołać, orzeczenie, co zniechęca przed procesowaniem się, a w skrajnej sytuacji czyni iluzorycznym, pozornym ochronę prawną i prawo do sądu. Co do zasady, rozprawy są publiczne. Każdy może w nich uczestniczyć.

Odstępstwa, wyjątki np. dla spraw rodzinnych, nieletnich są możliwe tylko wtedy, jeśli jawność mogłaby naruszać dobrostron lub porządek publiczny. Zasadą jest też dwuinstancyjność.

Dwuinstancyjność postępowania polega na tym, że każdy wyrok można zaskarżyć do sądu wyższej instancji. To bardzo ważna gwarancja, bo chroni przed błędami sądu pierwszej instancji. W sprawach karnych oskarżony ma prawo do obrony.

Może się bronić sam, osobiście lub korzystać z pomocy adwokata. W niektórych przypadkach sąd wyznacza obrońcę z urzędu. W sprawach cywilnych czy administracyjnych również można skorzystać z pełnomocnika albo ubiegać się o prawnika z urzędu, jeśli sytuacja materialna to uzasadnia.

Pamiętajmy jednak, że prawo do sądu nie jest absolutne. Zdarzają się sytuacje lub procedury, w których droga sądowa nie przysługuje, a ostatnie słowo należy np. do organu administracji publicznej, ciała wybieranego w drodze wyborów, które podejmuje decyzję polityczną lub sprawa jest zatwiona w ramach innej instytucji np.

ocenę z egzaminu na studiach uniwersyteckich. Pamiętajmy też, że procesy sądowe są na ogół długie, trwają wiele lat, są bardzo kosztowne, wymagają uiszczenia opłat sądowych, a także innych np. ponoszonych na profesjonalnego pełnomocnika, adwokata, radcę prawnego.

Często są to inne koszty, koszty dojazdu na rozprawę. Poza tym są bardzo czasochłonne, a zatem przed zainicjowaniem sporu sądowego warto rozważyć zachowanie alternatywne. Może zamiast pozywać nielubianego sąsiada albo dawnego pracodawcę, lepiej poszukać rozwiązania koncyliacyjnego, podjąć negocjacje, dobrowolnie dogadać się.

Do tego zachęcam.