Czego się dowiesz z tego filmu

• ⚖️ Co oznacza równość wobec prawa — wszyscy mają prawo do równego traktowania przez państwo i jego instytucje.
• 🚫 Czym jest zakaz dyskryminacji — państwo nie może wprowadzać arbitralnych przywilejów lub ograniczeń ze względu na cechy osobiste.
• 🌍 Dlaczego ludzie różnią się między sobą — i dlaczego prawo nie dąży do sztucznej „identyczności warunków życia”.
• 📜 Kiedy zróżnicowanie jest dopuszczalne — jeśli wynika z rozsądnych i powszechnie akceptowanych przesłanek (np. wiek, stan zdrowia).
• 🔍 Co nie jest dyskryminacją — kara za przestępstwo, obowiązki podatkowe czy sankcje za łamanie przepisów.
• ❗ Jak wyglądałaby prawdziwa dyskryminacja — np. zakaz wykonywania zawodu ze względu na płeć lub przywileje tylko dla wybranej grupy.
• 🗳️ Dlaczego niektóre zasady budzą dyskusje — np. wiek uprawniający do głosowania.
• 📞 Co możesz zrobić, gdy doświadczasz dyskryminacji — zgłosić sprawę dyrekcji, kuratorium, RPO, prokuraturze lub do sądu.
• 🛡️ Jak państwo ma reagować — zapobiegać dyskryminacji i chronić przed agresją, pogardą oraz naruszeniem dóbr osobistych.

Nagranie wideo

Autor nagrania: dr hab. Krzysztof Koźmiński, prof. UW

Profesor Uniwersytetu Warszawskiego, doktor habilitowany nauk prawnych, radca prawny, Kierownik Zakładu Ekonomicznej Analizy Prawa, a także Kierownik Centrum Oceny Skutków Regulacji oraz Kierownik Podyplomowego Studium Zagadnień Legislacyjnych na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Odbywał staże naukowe na Uniwersytecie Edynburskim, Uniwersytecie w Zagrzebiu oraz Uniwersytecie w Melbourne.

Ekspert instytucji publicznych (m.in. członek Rady Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej dwóch kadencji-reprezentant Ministra Finansów, członek Rady COVID-19 przy Prezesie Rady Ministrów, stały ekspert Komisji Nadzwyczajnej Sejmu do rozpatrzenia projektu ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ekspert Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Unii Europejskiej, ekspert Polskiej Komisji Akredytacyjnej, uczestnik prac komisji kodyfikacyjnej, członek Komisji Dyscyplinarnej przy Radzie Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego) oraz organizacji pozarządowych (m.in. Wiceprzewodniczący Komisji Etyki Bankowej Związku Banków Polskich, członek Rady Programowej Warszawskiego Instytutu Bankowości), pełnił też obowiązki członka rad nadzorczych spółek oraz sporządzał opinie prawne i projekty aktów normatywnych na zlecenie polskich i zagranicznych organów władzy publicznej.

Transkrypcja

Zasad współczesnego prawa jest równość wobec prawa. Zgodnie z artykułem 32 polskiej konstytucji wszyscy są równi wobec prawa. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.

Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Jednocześnie jednak rozumienie tej zasady w konkretnych przypadkach bywa źródłem nieporozumień, wątpliwości i nadinterpretacji. Ale zacznijmy od uwagi ogólnej.

Obecnie na świecie żyje ponad 8 miliardów ludzi. Ludzi różnych ze względu na kolor skóry, wyznanie, wiek, płeć, wykształcenie, zgromadzony majątek, stan zdrowia, orientację seksualną, poglądy polityczne, praktykowany styl życia. Funkcjonują oni w różnych warunkach ekonomicznych, społecznych, politycznych, więc trudno oczekiwać, że ich faktyczna sytuacja zostanie kiedykolwiek zrównana.

Nieprzypadkowo zatem w konstytucji, czy traktatach międzynarodowych, czy innych dokumentach dotyczących praw człowieka wspomina się o równości wobec prawa oraz zakazie dyskryminacji, a nie zapewnieniu rzeczywistej równości rozumianej jako identyczność warunków, w których żyjemy. Stan taki wydaje się utopią, do której dążyły w przeszłości niektóre ideologie, np. komunizm, i nie skończyło się to dobrze.

Równość wobec prawa oraz zakaz dyskryminacji oznaczają, że z punktu widzenia przysługujących im praw, obowiązków, funkcjonowania urzędów, sądów i innych organów władzy publicznej nie wprowadza się arbitralnych, nieuzasadnionych przywilejów, obciążeń lub ograniczeń. A jeżeli zróżnicowanie już jest wprowadzane, to jego przyczyna jest usprawiedliwiona oraz oparta o powszechnie przyjmowane kryteria, np. każdy z nas się chyba zgodzi, że osoby starsze powinny mieć prawo do emerytury, osoby chore do zasiłku, studentom w trudnej sytuacji należy się stypendium socjalne, a wybitny uczeń zasługuje na nagrodę.

Z drugiej strony nie jest naruszeniem zasady równości ani dyskryminacją sytuacja, w której przestępca zostaje skazany na karę, nieuczciwy podatnik zostaje zobowiązany do zapłaty zaległego podatku, kierowcy naruszającemu przepisy prawa ruchu drogowego odbiera się prawo jazdy. Wyobraźmy sobie natomiast inną sytuację, np. taką, że zostaje wprowadzone arbitralne zróżnicowanie, np.

możliwość wykonywania określonego zawodu wyłącznie przez kobiety, prawo do zasiadania w parlamencie jedynie dla mężczyzn, bezpłatna służba zdrowia tylko dla mieszkańców Warszawy albo darmowy wstęp do kin i teatrów dla blondynów o niebieskich oczach. Pewnie wszyscy mielibyśmy wówczas wrażenie, że takie rozwiązania są dziwne, niesprawiedliwe, nieuczciwe, jednych faworyzują, a jednocześnie na gorszej pozycji stawiają innych. Wówczas możemy mówić o dyskryminacji albo nieuprawnionej faworyzacji.

Zwróćcie też uwagę, że czasem obowiązujące rozwiązania prawne są źródłem kontrowersji i dyskusji. Możemy mieć wątpliwości np. czy przyznanie prawa głosu osobom, które ukończyły 18 rok życia jest uzasadnione czy może nie.

Może powinno się obniżyć ten próg i przyznać to prawo szesnastolatkom. Albo może podwyższyć. Dlaczego nie od 20 roku życia? Wracając do równości wobec prawa, wszyscy, niezależnie od tego, jakie cechy mamy, do jakich grup należymy, mamy prawo oczekiwać analogicznego traktowania przez państwo i jego instytucje.

Wypłata zasiłku, otrzymanie legitymacji szkolnej, sposób traktowania przez urzędnika, nauczyciela, policjanta nie mogą być uzależnione od tego, jak wyglądamy, w co wierzymy, ubrania jakiej marki nosimy. Co więcej, organy władzy publicznej powinny również reagować oraz starać się zapobiegać sytuacjom naruszania równości wobec prawa dyskryminacji. Osoba, która doświadcza takich praktyk, może je zgłosić i oczekiwać reakcji np.

uczeń do dyrekcji szkoły, kuratorium, rzecznika praw obywatelskich, a może nawet i prokuratury. Można również skorzystać z prawa do sądu, domagając się odszkodowania lub zadośćuczynienia. Niezależnie od naruszenia zasady równości wobec prawa oraz dyskryminacji, zdarzają się inne, również nagannie oceniane sytuacje, takie jak zachowania agresywne, przemoc, nienawiść, pogarda, znieważanie, naruszanie dóbr osobistych.

Choć na ogół są one kwalifikowane jako inne naruszenia prawa, odmienne od tego wskazanego w art. 32 Konstytucji, również zasługują na potępienie oraz reakcję ze strony państwa i jego organów.