Czego się dowiesz z tego filmu

• ⚖️ Jak działa władza sądownicza w Polsce — jeden z trzech filarów państwa i fundament demokratycznego państwa prawa.
• 🏛️ Jakie zasady gwarantują niezależność sądów — niezależność od innych władz, niezawisłość sędziów, nieusuwalność i jawność postępowania.
• 🧑‍⚖️ Co robią sądy powszechne — rozpatrują sprawy cywilne, karne, rodzinne, pracy i ubezpieczeń społecznych.
• 📚 Jak wygląda struktura sądownictwa — sądy rejonowe, okręgowe, apelacyjne oraz Sąd Najwyższy.
• 📝 Rola Sądu Najwyższego — skargi kasacyjne, uchwały ujednolicające prawo i kontrola wyborów.
• 🏢 Co robią sądy administracyjne — kontrolują działania urzędów, rozpatrując skargi na decyzje administracyjne.
• ⚖️ Czym zajmuje się Trybunał Konstytucyjny — ocena zgodności ustaw z Konstytucją i rozstrzyganie sporów kompetencyjnych.
• 🛡️ Za co odpowiada Trybunał Stanu — rozlicza najwyższych urzędników za naruszenie konstytucji lub ustaw.
• 🔍 Dlaczego sądy są kluczowe dla obywateli — chronią wolności, prawa i zapewniają bezstronne rozpatrzenie spraw.

Nagranie wideo

Autor nagrania: dr hab. Krzysztof Koźmiński, prof. UW

Profesor Uniwersytetu Warszawskiego, doktor habilitowany nauk prawnych, radca prawny, Kierownik Zakładu Ekonomicznej Analizy Prawa, a także Kierownik Centrum Oceny Skutków Regulacji oraz Kierownik Podyplomowego Studium Zagadnień Legislacyjnych na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Odbywał staże naukowe na Uniwersytecie Edynburskim, Uniwersytecie w Zagrzebiu oraz Uniwersytecie w Melbourne.

Ekspert instytucji publicznych (m.in. członek Rady Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej dwóch kadencji-reprezentant Ministra Finansów, członek Rady COVID-19 przy Prezesie Rady Ministrów, stały ekspert Komisji Nadzwyczajnej Sejmu do rozpatrzenia projektu ustawy o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ekspert Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Unii Europejskiej, ekspert Polskiej Komisji Akredytacyjnej, uczestnik prac komisji kodyfikacyjnej, członek Komisji Dyscyplinarnej przy Radzie Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego) oraz organizacji pozarządowych (m.in. Wiceprzewodniczący Komisji Etyki Bankowej Związku Banków Polskich, członek Rady Programowej Warszawskiego Instytutu Bankowości), pełnił też obowiązki członka rad nadzorczych spółek oraz sporządzał opinie prawne i projekty aktów normatywnych na zlecenie polskich i zagranicznych organów władzy publicznej.

Transkrypcja

Władze Sądownicza, czyli tak zwana Judykatywa w Polsce, jest jednym z trzech filarów władzy państwowe, obok władzy ustawodawczej, inaczej prawodawczej czy legislatywy oraz wykonawczej i inaczej egzekutywy i stanowi fundament demokratycznego państwa prawa. Wschodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej sądy i trybunały sprawują wymiar sprawiedliwości, czyli rozstrzygają spory, orzekają o przestępstwach, wymierzają zanie kary, kontrolują legalność działań organów państwowych i strzegą konstytucyjnych wolności obywateli. Ich niezależność i niezawisłość to podstawowe zasady, które mają zagwarantować bezstronność i sprawiedliwość orzeczeń.

Ustrój Sądownictwa opiera się na kilku kluczowych zasadach, które wynikają bezpośrednio z Konstytucji, czyli m.in. niezależność sądów. Sądy działają niezależnie od innych władz, ani rząd, ani parlament, nie mogą wpływać na ich decyzje. Niezawisłość sędziów, sędziowie, orzekając, podlegają tylko Konstytucji i ustawom.

Nie oznacza to oczywiście, że sędziowie mogą ignorować inne przepisy, wynikające z innych aktów praw, np. rozporządzeń, uchwał Rady Gmin czy prawa Unii Europejskiej, które z częścią Polskiego Porządku Prawnego, ale w razie stwierdzenia niezgodności z Konstytucją lub ustawą przepisu podustawowego mogą odmówić jego zastosowania. Co więcej, sędziowie nie mogą być usuwani ze stanowiska bez wyraźnej podstawy prawnej.

Ich kadencje są zasadniczo nieprzerwane. Inna zasada to dwunistancyjność postępowania. Każda sprawa może być rozpatrzona ponownie przez sąd wyższej instancji.

Prawo do sądu. Każdemu obywatelowi przysługuje prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia jego sprawy przez niezawisły sąd. Jawność postępowania.

Co do zasady rozprawy są jawne, z wyjątkiem przypadków wyraźnie określonych przez prawo. Udział obywateli sprawowaniów w mieru sprawiedliwości, m.in. przez instytucje ławników. Sądownictwo powszechne w Polsce obejmuje sprawy z zakresu prawa cywilnego, czyli np.

spory o własność, ważność testamentu karnego, czyli przestępstwa i kary, rodzinnego, czyli rozwód opieka nad dziećmi, pracy i ubezpieczeń społecznych, np. czy zwolnienie z pracy było zgodne z prawem. Obejmuje ono cztery szczeble.

Sądy rejonowe, czyli najniższy szczebel, to one rozpatrują większość spraw w pierwszej instancji, np. rozwody, kradzieże, drobne roszczenia cywilne. Wyższy szczebel to sądy okręgowe.

Działają jako sądy pierwszej instancji w poważniejszych sprawach np. przestępstwo zabójstwa, czy sporu o dużą kwotę oraz jako sądy drugiej instancji, czyli apelacyjne dla sądów rejonowych. Powyżej są sądy apelacyjne, które rozpatrują apelację od orzeczeń sądów okręgowych.

Poza tym mamy też Sąd Najwyższy, który rozpatruje tzw. skargi kasacyjne, czyli na ogół sprawy wyjątkowe, precedensowe, nietypowe. Sąd Najwyższy wydaje uchwały w celu zapewnienia jednolitości orzecznictwa.

Rozstrzyga również protesty, wybór czy stwierdza ważność wyborów. Obok sądów powszechnych i sądu najwyższego istnieją również sądy administracyjne, które kontrolują działalność administracji publicznej. One badają, czy decyzje urzędów są zgodne z prawem.

W przypadku sądów administracyjnych struktura jest dwupoziomowa. Mamy wojewódzkie sądy administracyjne jako sądy pierwszej instancji. One rozpatrują skargi obywateli na np. decyzje administracyjne, czyli decyzje podatkowe, budowlane, dotyczące zezwoleń, licencji itd. oraz Naczelny Sąd Administracyjny jako sąd drugi instancji rozpatrujący skargi kasacyjne od wyroków wojewódzkich sądów administracyjnych. Poza tym mamy w Polsce dwa trybunały państwowe.

Trybunał konstytucyjny, który ocenia zgodność ustaw i innych aktów prawnych z konstytucją. Może również rozstrzygać spory kompetencyjne między organami władzy, orzekać o zgodności umów międzynarodowych z Konstytucją, albo też rozpatrywać skargi konstytucyjne obywateli. Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego są wybierani przez Sejm na dziewięcioletnią kadencję.

Trybunał pełni istotną funkcję strażnika konstytucyjności prawa. Mamy też drugi Trybunał, czyli Trybunał Stanu, który rozpatruje sprawę dotyczące odpowiedzialności konstytucyjnej najwyższych urzędników państwowych, w tym prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, premiera, ministrów, prezesa Narodowego Banku Polskiego czy prezesa Najwyższej Izby Kontroli za naruszenie konstytucji lub ustaw. Jak widzimy, władza sądownicza w Polsce to rozbudowany, skomplikowany i zróżnicowany system, który służy ochronie prawa, sprawiedliwości i wolności obywateli.

Obejmuje sądy powszechne, sąd najwyższy, administracyjne oraz dwa Trybunały Konstytucyjne i Stanu. W centrum tego systemu stoi zasada niezależności sądów i niezawisłości sędziów, które mają gwarantować, że każdy obywatel, niezależnie od statusu czy poglądów, będzie mógł dochodzić swoich praw przed niezależnym, bezstronnym sądem.

Ustrój sądownictwa to nie tylko mechanizm rozstrzygania sporów, ale jeden z fundamentów funkcjonowania demokratycznego państwa prawnego.